School management committee (SMC) Guideline by Ministry Of Education

શાળા વ્યવસ્થાપન સમિતિની માર્ગદર્શિકા

• ૧.૧ સામુદાયિક ગતિશીલતા અને સહભાગિતા એ સમુદાયોને તેમની પ્રાથમિકતાઓ, સંસાધનો, જરૂરિયાતો અને ઉકેલો ઓળખવા માટે એવી રીતે જોડવાની પ્રક્રિયા છે જે પ્રતિનિધિ સહભાગિતા, સુશાસન, જવાબદારી અને શાંતિપૂર્ણ પરિવર્તનને પ્રોત્સાહન આપે છે. શિક્ષણના સંદર્ભમાં, સામુદાયિક ગતિશીલતા અને સમુદાયના સભ્યોની ગાઢ સંડોવણી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ અભિગમ 'નીચેથી ઉપર તરફની' પ્રક્રિયાને પ્રોત્સાહન આપે છે, જે સમુદાય દ્વારા સરકારી કાર્યક્રમોના અસરકારક આયોજન, અમલીકરણ, દેખરેખ, મૂલ્યાંકન અને માલિકીની ભાવનાને સક્ષમ બનાવે છે.
• સક્રિય સામુદાયિક સહભાગિતા શાળાઓના વધુ સારા કાર્ય માટે પારદર્શિતા, જવાબદારી અને સામૂહિક સામુદાયિક જ્ઞાનનો ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરે છે. અસરકારક વિકેન્દ્રીકરણ દ્વારા, તે શાળા-આધારિત હસ્તક્ષેપોમાં સમુદાયની માલિકી સુનિશ્ચિત કરે છે, શાસન માળખાને મજબૂત બનાવે છે અને ટકાઉ શૈક્ષણિક વિકાસને ટેકો આપે છે.
• ૧.૨ રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (એન.ઈ.પી.), ૨૦૨૦ સ્થાનિક સમુદાયો, ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ અને વરિષ્ઠ નાગરિકોને ટ્યુટરિંગ, સાક્ષરતા અભિયાન, માર્ગદર્શન, શિક્ષણ સહાય અને કાઉન્સેલિંગ જેવી વિવિધ પ્રવૃત્તિઓમાં સ્વયંસેવક તરીકે પ્રોત્સાહિત કરીને શાળાઓમાં શિક્ષણને વધારવા માટે તેમની સક્રિય સહભાગિતા પર ભાર મૂકે છે (ફકરો ૩.૭). એન.ઈ.પી. ૨૦૨૦ ના માર્ગદર્શન મુજબ, શાળાઓ જીવંત કેન્દ્રો તરીકે વિકસિત થવી જોઈએ, જ્યાં શિક્ષણ અને સમુદાય એકસાથે આવે. જ્યારે માતા-પિતા, શિક્ષકો અને સ્થાનિક લોકો શાળાની પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લે છે, ત્યારે તેઓ કાળજી, સમાવેશીતા અને ગૌરવનું વાતાવરણ બનાવવામાં મદદ કરે છે. દરેક શાળા એવું સ્થળ બની શકે છે જે માત્ર બાળકોને ભણાવતું નથી, પરંતુ સમગ્ર સમુદાયને પણ સાથે લાવે છે.

• ૧.૩ સમગ્ર શિક્ષા ૨.૦ માળખું (૧૨મી ઓક્ટોબર, ૨૦૨૨ ના રોજ બહાર પાડવામાં આવેલ) 'પ્રકરણ ૧૩: સામુદાયિક ગતિશીલતા' માં શાળા વ્યવસ્થાપન સમિતિ (એસ.એમ.સી.) ની રચના, કામગીરી વગેરેની વિગતો આપે છે, જે પાયાના સ્તરની સમિતિ છે અને સમગ્ર શિક્ષા યોજના તથા શાળા શિક્ષણ વિભાગની અન્ય પહેલોના અમલીકરણમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવે છે.
• ૧.૪ બાળકોનો મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણનો અધિકાર (આર.ટી.ઈ.) અધિનિયમ, ૨૦૦૯ એ "પ્રકરણ IV: શાળાઓ અને શિક્ષકોની જવાબદારીઓ, કલમ (૨૧)" હેઠળ શાળાઓમાં એસ.એમ.સી. ની રચના અને કાર્યો વિશે વિગતો આપે છે.

૨. શાળા વ્યવસ્થાપન સમિતિ (એસ.એમ.સી.)

• શાળા શિક્ષણમાં સમુદાયની ભાગીદારીને મજબૂત કરવા માટે, એન.ઈ.પી. ૨૦૨૦, સમગ્ર શિક્ષા યોજના અને આર.ટી.ઈ. એક્ટ, ૨૦૦૯ વિકેન્દ્રિત શાસનના એક મહત્વપૂર્ણ તત્વ તરીકે એસ.એમ.સી. ની રચના પર નોંધપાત્ર ભાર મૂકે છે. સામુદાયિક ગતિશીલતાના પાયાના પથ્થર તરીકે, એસ.એમ.સી. શાળાના વિકેન્દ્રિત વહીવટને મજબૂત બનાવે છે અને સમુદાયોને શાળા શિક્ષણને આકાર આપવામાં તથા સુધારવામાં સક્રિયપણે ભાગ લેવા માટે સશક્ત બનાવે છે.
• એન.ઈ.પી. ૨૦૨૦, સમગ્ર શિક્ષા યોજના, આર.ટી.ઈ. એક્ટ, ૨૦૦૯ ની જોગવાઈઓ અને એમ.ઓ.ઈ. (તત્કાલીન માનવ સંસાધન વિકાસ મંત્રાલય (MHRD) ના સર્વ શિક્ષા અભિયાન (SSA) અને રાષ્ટ્રીય માધ્યમિક શિક્ષા અભિયાન (RMSA) વગેરેની અગાઉની માર્ગદર્શિકાઓને ધ્યાનમાં રાખીને, એસ.એમ.સી. અંગે નીચે મુજબની માર્ગદર્શિકા બહાર પાડવામાં આવી રહી છે. આ માર્ગદર્શિકા અગાઉની માર્ગદર્શિકાઓ અને સૂચનાઓનું સ્થાન લેશે.
• આ માર્ગદર્શિકા રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે શાળા-સ્તરની વહીવટી પદ્ધતિઓને મજબૂત કરવા અને સ્થાનિક નિયમો તથા પ્રક્રિયાઓને સમાવેશી, સહભાગી અને જવાબદાર શિક્ષણ માટેના રાષ્ટ્રીય વિઝન સાથે સુસંગત બનાવવા માટે એક સંદર્ભ માળખા તરીકે કામ કરશે.
• દરેક શાળાએ શૈક્ષણિક વર્ષ શરૂ થયાના એક મહિનાની અંદર એક એસ.એમ.સી. ની રચના કરવી જોઈએ.
• રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને સ્કૂલ મેનેજમેન્ટ ડેવલપમેન્ટ કમિટી (SMDC) ના સ્થાને માધ્યમિક શાળાઓ (ધોરણ ૧૨ સુધી) સહિત દરેક શાળામાં એસ.એમ.સી. રાખવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.
• તેમાં અધિકારીઓ, વિદ્યાર્થીઓના માતા-પિતા/વાલીઓ, સ્થાનિક સત્તાધિકારીઓના પ્રતિનિધિઓ, શિક્ષણવિદો, વિષય નિષ્ણાતો, શાળાના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ અને વંચિત જૂથોના પ્રતિનિધિઓનો સમાવેશ થશે.

                 સમિતિના સભ્યોની સંખ્યા બાળકોની નોંધણીના આધારે નક્કી કરી શકાય છે:

નોંધણીની મર્યાદા           સભ્યોની અંદાજિત સંખ્યા

૧૦૦ વિદ્યાર્થીઓ સુધી         ૧૨ થી ૧૫ સભ્યો

૧૦૦ થી ૫૦૦ વિદ્યાર્થીઓ     ૧૫ થી ૨૦ સભ્યો

૫૦૦ થી વધુ વિદ્યાર્થીઓ        ૨૦ થી ૨૫ સભ્યો

૨.૧ એસ.એમ.સી. સભ્યોની પસંદગી માટેના ધોરણો

શાળા વ્યવસ્થાપન સમિતિ (એસ.એમ.સી.) ની કુલ સંખ્યાના ૭૫% સભ્યો, બાળકોના માતા-પિતા અથવા વાલીઓમાંથી જ પસંદ કરવામાં આવશે.

બાકીના ૨૫% સભ્યો નીચે મુજબની વ્યક્તિઓમાંથી પસંદ કરવામાં આવશે:

(a) સ્થાનિક સત્તામંડળ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલા તે સંસ્થાના ચૂંટાયેલા સભ્યોમાંથી ૧/૩ (ત્રીજા ભાગના) સભ્યો;

(b) શાળાના શિક્ષકો દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલા તે શાળાના શિક્ષકોમાંથી ૧/૩ (ત્રીજા ભાગના) સભ્યો;

(c) બાકીના ત્રીજા ભાગના (૧/૩) સભ્યોની પસંદગી સ્થાનિક શિક્ષણવિદો, વિષય નિષ્ણાતો, શિક્ષણશાસ્ત્રીઓ, વરિષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓ, શાળાના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ અને શાળાના પડોશના વિસ્તારોમાં સેવા આપતા આંગણવાડી કાર્યકર, માન્યતા પ્રાપ્ત સામાજિક આરોગ્ય કાર્યકર (આશા - ASHA) અને ઓક્સિલરી નર્સ મિડવાઇફ (એએનએમ - ANM) જેવા પાયાના સામુદાયિક કાર્યકરોમાંથી કરવામાં આવશે. આ સભ્યોની પસંદગી સમિતિના વાલી પ્રતિનિધિઓ દ્વારા કરવામાં આવશે.

નોંધ:

એસ.એમ.સી.ની કુલ સંખ્યાના પચાસ ટકા (૫૦%) સભ્યો મહિલાઓ હોવી જોઈએ.

સામાજિક અને આર્થિક રીતે વંચિત જૂથો (એસ.ઈ.ડી.જી'ઝ - SEDGs) એટલે કે SC/ST/OBC વગેરે અને વિશેષ જરૂરિયાત ધરાવતા બાળકો (સી.ડબ્લ્યૂ.એસ.એન. - CWSN) ના માતા-પિતા અથવા વાલીઓને સપ્રમાણ પ્રતિનિધિત્વ આપવામાં આવશે

શાળા વ્યવસ્થાપન સમિતિની ગાઇડ લાઇન ડાઉનલોડ કરો

Click Here to Download 

.