“મૂળભૂત અધિકારો અને મૂળભૂત ફરજો"
મૂળભૂત અધિકારો એ નાગરિકોના સર્વાંગી વિકાસ માટે અનિવાર્ય છે. ભારતનું બંધારણ દરેક નાગરિકને સમાન અધિકારોની ખાતરી આપે છે.
- બંધારણનો ભાગ: ભાગ-૩ (જેને ભારતનો 'મેગ્નાકાર્ટા' કહેવામાં આવે છે)
- અનુચ્છેદ (Article): ૧૨ થી ૩૫ સુધી
- સ્ત્રોત: આ વિચાર અમેરિકા (USA) ના બંધારણમાંથી લેવામાં આવ્યો છે.
- વિશેષતા: મૂળ બંધારણમાં ૭ અધિકારો હતા, પરંતુ હાલમાં ૬ મૂળભૂત અધિકારો છે. (૪૪મા બંધારણીય સુધારા, ૧૯૭૮ દ્વારા 'સંપત્તિનો અધિકાર' રદ કરી તેને કાનૂની અધિકાર - અનુચ્છેદ ૩૦૦-A બનાવવામાં આવ્યો).
💡 કેળવણી નિરીક્ષક માટે વિશેષ નોંધ
(અનુચ્છેદ ૨૧-A): ૮૬મો
બંધારણીય સુધારો, ૨૦૦૨
દ્વારા શિક્ષણના અધિકારને મૂળભૂત અધિકાર બનાવવામાં આવ્યો. જે અંતર્ગત ૬ થી ૧૪
વર્ષના તમામ બાળકોને મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ મેળવવાનો અધિકાર છે. આના આધારે જ 'RTE Act-2009' અમલમાં આવ્યો.
📑 ભાગ-૨: મૂળભૂત ફરજો (Fundamental Duties)
જેમ નાગરિકોને અધિકારો મળ્યા છે, તેમ દેશ પ્રત્યે તેમની અમુક ફરજો પણ બને છે. અધિકાર અને ફરજો એક સિક્કાની બે બાજુ છે.
- બંધારણનો ભાગ: ભાગ-૪(ક) અથવા IV-A
- અનુચ્છેદ (Article): ૫૧(ક) અથવા 51-A
- સ્ત્રોત: આ વિચાર ભૂતપૂર્વ સોવિયત યુનિયન (રશિયા - USSR) ના બંધારણમાંથી લેવામાં આવ્યો છે.
- સમિતિ: સ્વર્ણસિંઘ સમિતિની ભલામણના આધારે ઉમેરવામાં આવી.
- બંધારણીય સુધારો: ૪૨મો બંધારણીય સુધારો, ૧૯૭૬ (જેને 'મિની બંધારણ' પણ કહે છે).
- સંખ્યા: શરૂઆતમાં ૧૦ ફરજો હતી. હાલમાં કુલ ૧૧ મૂળભૂત ફરજો છે.
૧૧મી મૂળભૂત ફરજ (શિક્ષણ જગત માટે ખાસ):
- ૮૬મા બંધારણીય સુધારા, ૨૦૦૨ દ્વારા ૧૧મી ફરજ ઉમેરવામાં આવી.
- ફરજ: ૬ થી ૧૪ વર્ષની ઉંમરના પોતાના બાળકને શિક્ષણની તકો પૂરી પાડવી એ તેના માતા-પિતા અથવા વાલીની ફરજ રહેશે [અનુચ્છેદ 51-A (k)].
FUNDAMENTAL RIGHTS
General
12. In this Part, unless the context otherwise requires,“the State’’ includes the Government and Parliament of India and the Government and the Legislature of each of the States and all local or other authorities within the territory of India or under the control of the Government of India.
13. (1) All laws in force in the territory of India immediately before the commencement of this Constitution, in so far as they are inconsistent with the provisions of this Part, shall, to the extent of such inconsistency, be void.
(2) The State shall not make any law which takes away or abridges the rights conferred by this Part and any law made in contravention of this clause shall, to the extent of the contravention, be void.
(3) In this article, unless the context otherwise
requires,—
(a) “law” includes any Ordinance, order, bye-law, rule, regulation, notification, custom or usage having
in the territory of India the force of law;
(b) “laws in force” includes laws passed or made by a Legislature or other competent authority in the
territory of India before the commencement of this Constitution and not previously repealed,
notwithstanding that any such law or any part thereof may not be then in operation either at all or in
particular areas.
1[(4) Nothing in this article shall apply to any amendment of this Constitution made under article 368.] Right to Equality
14. The State shall not deny to any person equality before the law or the equal protection of the laws within the territory of India. Definition. Laws inconsistent with or in derogation of the fundamental rights.
6 Equality before law.
1Ins. by the Constitution (Twenty-fourth Amendment) Act, 1971, s. 2. 15. (1) The State shall not discriminate against any citizen on grounds only of religion, race, caste, sex, place of birth or any of them.
(2) No citizen shall, on grounds only of religion, race, caste, sex, place of birth or any of them, be subject to any disability, liability, restriction or condition with regard to—
(a) access to shops, public restaurants, hotels and places of public entertainment; or
(b) the use of wells, tanks, bathing ghats, roads and places of public resort maintained wholly or
partly out of State funds or dedicated to the use of the general public.
(3) Nothing in this article shall prevent the State from making any special provision for women and children. 1[(4) Nothing in this article or in clause (2) of article 29 shall prevent the State from making any special provision for the advancement of any socially and educationally backward classes of citizens or for the Scheduled Castes and the Scheduled Tribes.]
2[(5) Nothing in this article or in sub-clause (g) of clause (1) of article 19 shall prevent the State from making any special provision, by law, for the advancement of any socially and educationally backward classes of citizens or for the Scheduled Castes or the Scheduled Tribes in so far as such special provisions relate to their admission to educational institutions including private educational institutions, whether aided or unaided by the State, other than the minority educational institutions referred to in clause (1) of article 30.]
16. (1) There shall be equality of opportunity for all citizens in matters relating to employment or appointment to any office under the State.
(2) No citizen shall, on grounds only of religion, race, caste, sex, descent, place of birth, residence or any of them, be ineligible for, or discriminated against in respect of, any employment or office under the State.
(3) Nothing in this article shall prevent Parliament from making any law prescribing, in regard to a class or classes of employment or appointment to an office
મદદનીશ કેળવણી નિરીક્ષક નો અભ્યાસક્રમ અને પરિપત્ર ડાઉનલોડ કરો.
મૂળભૂત અધિકારો અને ફરજો નું સ્ટડી મટિરિયલ ડાઉનલોડ કરો.
મૂળભૂત અધિકારો અને ફરજો ની ઓનલાઈન ટેસ્ટ આપવા આપો.
0 ટિપ્પણીઓ